တစ်ဦးတည်းသောဆန္ဒက လူအများစုကို အနိုင်ယူနိုင်စွမ်းရှိသလား?
“ဗီတိုအာဏာ” ၏ အစွမ်းထက်ပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း
ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေးနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားတွေမှာ “Veto” (ဗီတို) ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ အင်အားအကြီးမားဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ လူအများစုက သဘောတူညီထားတဲ့ ကိစ္စတစ်ခုကို လူတစ်ဦးတည်း (သို့မဟုတ်) နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတည်းက အပယ်ခံလိုက်နိုင်တဲ့ ဒီအာဏာဟာ ဘယ်လိုစတင်ခဲ့တာလဲ၊ ဘယ်လောက်အထိ အရေးပါသလဲဆိုတာကို လေ့လာကြည့်ရအောင်ပါ။
၁။ ဗီတို (Veto) ဆိုတာ ဘာလဲ?
“Veto” ဆိုတာ လက်တင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး “I forbid” (ကျွန်ုပ် တားမြစ်သည်) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဥပဒေပြုရေးမှာတော့ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက အတည်ပြုလိုက်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အထက်အာဏာပိုင်က တရားဝင် ပယ်ချလိုက်တာကို ဆိုလိုတာဖြစ်ပါတယ်။
ဒီအာဏာဟာ ဒီမိုကရေစီစနစ်ရဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်တဲ့ Checks and Balances (အာဏာအပြန်အလှန် ထိန်းကျောင်းမှု) စနစ်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့နဲ့ ဥပဒေပြုအဖွဲ့ကြားမှာ တစ်ဖက်က အာဏာအလွန်အကျွံ မသုံးနိုင်အောင် ဟန့်တားပေးထားတဲ့ “Safety Valve” တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
၂။ ဂျော့ချ်ဝါရှင်တန်နှင့် ပထမဆုံးသော ဗီတိုအာဏာ
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရဲ့ ပထမဆုံးသမ္မတကြီး ဂျော့ချ်ဝါရှင်တန် (George Washington) ဟာ ၁၇၉၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၅)ရက်နေ့ မှာ အမေရိကန်သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးသော ဗီတိုအာဏာကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။
ထိုစဉ်က လွှတ်တော်က တင်သွင်းတဲ့ “Apportionment Bill” (ကိုယ်စားလှယ်နေရာ ခွဲတမ်းချထားရေး ဥပဒေကြမ်း) ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနဲ့ မညီညွတ်ဘူးလို့ သူက ယူဆခဲ့ပါတယ်။ လူကြိုက်များဖို့ထက် ဥပဒေရဲ့ တိကျမှုကို ဦးစားပေးခဲ့တဲ့ ဝါရှင်တန်ရဲ့ ဒီလုပ်ရပ်ဟာ နောက်ပိုင်း သမ္မတတွေအတွက် စံနမူနာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။
၃။ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂနှင့် ခေတ်သစ်ဗီတိုအာဏာ
ယနေ့ခေတ်မှာတော့ ဗီတိုအာဏာကို ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ (UN Security Council) မှာ အထင်ရှားဆုံး တွေ့နိုင်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး ၅ နိုင်ငံ (P5) ဖြစ်တဲ့ အမေရိကန်၊ ရုရှား၊ တရုတ်၊ ယူကေနဲ့ ပြင်သစ်တို့ဟာ ဒီအထူးအာဏာကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြပါတယ်။
ဒီ ၅ နိုင်ငံထဲက တစ်နိုင်ငံကသာ ကန့်ကွက်လိုက်ရင် ကျန်တဲ့နိုင်ငံတွေ ဘယ်လောက်ပဲ သဘောတူတူ အဲဒီဆုံးဖြတ်ချက်ဟာ အထမမြောက်တော့ပါဘူး။ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့ရေးရာတွေကို ထိန်းညှိရာမှာ အလွန်အရေးပါသလို၊ တစ်ခါတစ်ရံမှာလည်း အငြင်းပွားစရာ ဖြစ်ရပ်တွေကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။
၄။ ဗီတိုအာဏာအပေါ် အမြင်စောင်းကြခြင်း (The Controversy)
ဗီတိုအာဏာဟာ ဒီမိုကရေစီရဲ့ “အပြန်အလှန်ထိန်းကျောင်းမှု” အတွက် ရည်ရွယ်ခဲ့ပေမယ့် လက်တွေ့မှာတော့ အငြင်းပွားစရာတွေ အများကြီးရှိနေပါတယ်။
- တရားမျှတမှုအပေါ် စိန်ခေါ်မှု: နိုင်ငံအများစုက သဘောတူတဲ့ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တွေကိုတောင် နိုင်ငံကြီးတစ်နိုင်ငံက သူ့ရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိခိုက်မယ့်အရေးမှာ ဗီတိုသုံးပြီး ပယ်ချနိုင်တာဟာ ဒီမိုကရေစီရဲ့ “လူများစုဆန္ဒ” ဆိုတာနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။
- နိုင်ငံရေးလက်နက်: သမိုင်းတစ်လျှောက်မှာ ဗီတိုအာဏာကို ကမ္ဘာ့ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက်ထက် မိမိတို့ရဲ့ မဟာမိတ်နိုင်ငံတွေကို ကာကွယ်ပေးဖို့ ဒါမှမဟုတ် ပြိုင်ဘက်နိုင်ငံတွေကို အကျပ်ရိုက်စေဖို့အတွက် “နိုင်ငံရေးလက်နက်” တစ်ခုလို အသုံးချခဲ့ကြတဲ့ သာဓကတွေလည်း ရှိခဲ့ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဗီတိုအာဏာဆိုတာ စနစ်တစ်ခုကို ကာကွယ်ပေးတဲ့ “ဒိုင်းလွှား” တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သလို၊ တစ်ဖက်မှာလည်း တရားမျှတမှုကို ဟန့်တားပစ်နိုင်တဲ့ “အဟန့်အတား” တစ်ခုလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
Key Insights:
- အာဏာ၏ အကန့်အသတ်: ဗီတိုအာဏာဆိုတာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အာဏာအလွန်အကျွံသုံးစွဲမှုကို ဟန့်တားဖို့ ဖန်တီးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
- တာဝန်ယူမှုနှင့် ကျင့်ဝတ်: အစွမ်းထက်တဲ့ အာဏာတစ်ခုကို ပိုင်ဆိုင်ထားသူဟာ အများပြည်သူအကျိုးထက် ကိုယ်ကျိုးစီးပွားကို ရှေ့တန်းတင်ခဲ့ရင် ထိုအာဏာဟာ အဖျက်စွမ်းအား ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။
- ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်စွမ်း (Critical Thinking): ဥပဒေတစ်ခု ဒါမှမဟုတ် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုကို ကြည့်တဲ့အခါ “လူအများစု သဘောတူတိုင်း မှန်သလား?” ဒါမှမဟုတ် “တစ်ယောက်တည်းက ကန့်ကွက်တိုင်း မှားသလား?” ဆိုတာကို ဘက်မလိုက်ဘဲ စဉ်းစားတတ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။